(Dân trí) – Iran đang siết chặt eo biển Hormuz bằng cơ chế “cấp phép” khắt khe. Chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt rủi ro khi chi phí vận tải và giá năng lượng biến động.
Một tháng sau khi những xung đột địa chính trị bùng phát tại Trung Đông, Iran vẫn đang tận dụng tối đa lợi thế kiểm soát eo biển Hormuz. Lo ngại rủi ro an ninh, hàng loạt hãng vận tải lớn đã phải nhấn phanh khẩn cấp, ngừng đưa tàu tiến vào khu vực này. Lưu lượng giao thông qua eo biển hiện rơi xuống mức thấp kỷ lục.
Hóa đơn khổng lồ của ngành vận tải biển
Theo dữ liệu từ S&P Global Market Intelligence, gần 3.000 tàu thương mại đang phải neo đậu chờ đợi ở các khu vực lân cận. Trong điều kiện bình thường, eo biển này đón khoảng 120 lượt tàu qua lại mỗi ngày. Tuy nhiên, bức tranh hiện tại hoàn toàn trái ngược.
Chuyên gia phân tích rủi ro thương mại Ana Subasic tại Kpler cho biết, trong vòng một tuần tính đến giữa tháng 3, vỏn vẹn 28 tàu đi qua eo biển. Con số này dẫu có tăng nhẹ so với 20 tàu của tuần trước đó nhưng vẫn là quá nhỏ bé so với nhu cầu thực tế.
Sự đình trệ này đang tạo ra chi phí tài chính khổng lồ cho các doanh nghiệp logistics. Điển hình như hãng tàu Hapag-Lloyd của châu Âu đang phải gánh thêm chi phí 40-50 triệu USD mỗi tuần.
Giám đốc điều hành Rolf Habben Jansen thừa nhận đây là mức chi phí không thể duy trì lâu dài. Hãng hiện có 6 con tàu cùng khoảng 150 thuyền viên đang mắc kẹt tại vịnh Ba Tư. Dù vẫn giữ nguyên dự báo kinh doanh cho năm 2026, ban lãnh đạo Hapag-Lloyd đang phải ráo riết thắt lưng buộc bụng và tìm cách tối ưu hóa vận hành.
Không chỉ đối mặt với rủi ro đình trệ, chi phí bảo hiểm cũng đang bào mòn biên lợi nhuận của các chủ tàu. Theo ông Oscar Seikaly, Giám đốc điều hành của NSI Insurance Group, phí bảo hiểm rủi ro đã tăng vọt từ mức gần như bằng 0 lên khoảng 20% giá trị tàu hoặc hàng hóa. Đây là mức phí khổng lồ áp dụng cho mỗi lần tàu đi qua eo biển Hormuz.
Dù Iran tuyên bố cho phép tàu của các nước không tham gia xung đột đi qua, nhiều chủ tàu vẫn không dám mạo hiểm. Giám đốc điều hành hãng vận tải Norden của Đan Mạch, ông Jan Rindbo, khẳng định doanh nghiệp cần những đảm bảo an toàn rõ ràng hơn trước khi nối lại hành trình.
3 kịch bản giá dầu
Sự ách tắc tại Hormuz không chỉ dừng lại ở bài toán của ngành vận tải mà đã lan rộng thành một cú sốc năng lượng toàn cầu.
Theo báo cáo phân tích từ Barclays, việc đóng cửa kéo dài eo biển này có thể khiến thị trường mất 13-14 triệu thùng dầu mỗi ngày. Đây được đánh giá là một trong những cú sốc nguồn cung lớn nhất kể từ thập niên 1990, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu tiêu thụ toàn cầu vẫn duy trì ở mức cao.
Thị trường tài chính đã lập tức phản ứng với những biến động tại nút thắt chiến lược này. Chiều 27/3, giá năng lượng bật tăng mạnh mẽ, với dầu Brent vọt lên mức 107,4 USD/thùng và dầu WTI của Mỹ đạt 93,8 USD/thùng (cập nhật đến 12h ngày 27/3 theo giờ Việt Nam). Sự gia tăng này kéo theo giá xăng dầu bán lẻ nhích lên, tác động trực tiếp đến chi phí đầu vào của hàng loạt ngành công nghiệp và túi tiền của người tiêu dùng.
Barclays đã phác thảo 3 kịch bản giá dầu dựa trên diễn biến tại khu vực.
Trong kịch bản cơ sở, nếu giao thông bình thường hóa vào đầu tháng 4, giá dầu Brent trung bình sẽ neo ở mức 85 USD/thùng. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài đến cuối tháng 4, giá có thể chạm ngưỡng 100 USD/thùng. Ở kịch bản căng thẳng nhất kéo dài đến cuối tháng 5, thị trường có thể phải làm quen với mức giá 110 USD/thùng.
Điểm đáng chú ý nhất trong phân tích của Barclays là khả năng bù đắp nguồn cung hiện nay yếu hơn nhiều so với các giai đoạn trước.
Công suất dự phòng của OPEC+ không đạt kỳ vọng, trong khi sản lượng từ các quốc gia ngoài khối, đặc biệt là Mỹ, đang có dấu hiệu tăng chậm lại do thiếu hụt đầu tư dài hạn. Điều này đồng nghĩa với việc thị trường năng lượng hiện không còn một “tấm đệm an toàn” đủ dày để hấp thụ những cú sốc lớn, biến Hormuz thành biến số quyết định áp lực lạm phát toàn cầu.
“Luật chơi mới” trên biển
Giữa bối cảnh căng thẳng, một trật tự vận tải mới đang hình thành tại Hormuz. Tuyến hàng hải quốc tế này đang dần chuyển đổi thành một hệ thống kiểm soát có điều kiện, được giới quan sát ví von như một “trạm thu phí” trên biển.
Theo các nguồn tin, quốc hội Iran đang xúc tiến các bước đi pháp lý để cho phép thu phí tàu qua eo biển nhằm mục đích đảm bảo an ninh, với mức phí có thể lên tới 2 triệu USD cho mỗi lượt tàu.
Các chủ tàu muốn đi qua phải liên hệ với bên trung gian, cung cấp toàn bộ hồ sơ pháp lý, danh sách thuyền viên, loại hàng hóa và điểm đến. Sau khi được đánh giá rủi ro và cấp mã thông hành, tàu tiến vào eo biển sẽ phải xác minh qua hệ thống radio trước khi được hộ tống qua các khu vực trọng yếu. Những tàu không đạt yêu cầu kiểm duyệt sẽ bị từ chối quyền lưu thông.
Chính sách chọn lọc này đã mở đường cho một số quốc gia linh hoạt sử dụng các biện pháp ngoại giao để giải cứu chuỗi cung ứng. Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim cho biết nước này đã đàm phán thành công để đưa các tàu chở dầu và thuyền viên đi qua eo biển an toàn. Tương tự, một số tàu từ Thái Lan, Trung Quốc, Ấn Độ và Ai Cập cũng đã được cấp phép lưu thông.
Đáng chú ý, một số nguồn tin cho biết có những tàu thương mại đã phải trả phí thông qua các trung gian hàng hải để đổi lấy sự an toàn.
Sự xuất hiện của cơ chế này đang đặt các doanh nghiệp quốc tế vào một bài toán đánh đổi hóc búa. Một mặt, việc tuân thủ các yêu cầu mới giúp hàng hóa được lưu thông, tránh tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng. Mặt khác, nó tạo ra một tiền lệ mới về chi phí logistics.
Giới chức quốc tế, bao gồm Tổng thư ký NATO Mark Rutte và giới chức Anh, đang nỗ lực thảo luận để tìm ra giải pháp tập thể nhằm khơi thông tuyến đường. Tuy nhiên, mọi kế hoạch đều cần thời gian để hiện thực hóa.
>>>>> Xem thêm: Giảm hàng loạt loại thuế xăng dầu về 0 để bình ổn giá, hỗ trợ người dân
